داستان هایم

پیله کرم ابریشم

 

leilasadeghi 41

لیلا صادقی

 

ابریشم، همان دختری که بعدها از بالای ساختمان انداخته بود خودش را، یا دست‌کم این‌طور تصمیم گرفته بود که بیندازد، قبل از آن‌که بال‌هایش را باز کند و اوج بگیرد، نشسته بود پشت میز کارش که تلفنش زنگ زد. گوشی‌ را برداشت. از بین آدم‌های زیادی که به آنجا معرفی شده بودند، سی نفر را انتخاب کرده بود و از این میان، چند کار مال عکاسی بود که به ابریشم گفته بود خانه و محل کارش یکی است. ابریشم با مکث سؤال کرده بود:

ـ محل کار مستقل ندارین؟

ـ مگه چقدر درمی‌آریم که بیاییم دوتا اجاره بدیم بانو.

دلسوزی یا ترحمی که ناشی از بدفهمی ابریشم بود از زندگی عکاس، حالتی ایجاد کرده بود شبیه تبری که به هر قیمتی شده از میان جنگل راهی باز می‌کند برای خودش تا برود و برسد به برکه‌ای و سر فرو کند در خنکی بی‌همتای فراوان‌ترین ماده‌ی مرکب، یعنی آب. عکاس گفت که درباره‌ی عکس‌ها باید رودررو چیزهایی بگوید و برای چیدمان آن‌ها در نمایشگاه باید با ابریشم حضوری صحبت کند.

ـ درواقع توی این عکسا یک کلاژ انجام داده‌ام و یک‌سری حشرات خشک شده ضمیمه‌ی کارمه. باید درباره‌شون حرف بزنیم و توی نصب هم یک‌سری نکات هست که باید بدونی.  

افشار، یعنی همین عکاسی که یکی از همکارهای ابریشم در انجمن علمی گیاه‌پزشکی، برای عکاسی از حشرات معرفی کرده بود، قرار بود با ابریشم کار کند و ابریشم هم قرار بود از همه‌ی کسانی کار بگیرد که با گذاشتن عکس‌هایشان کنار هم، بشود مجموعه‌ای هزار گونه از حشرات و بندپایان خشک‌شده را کنار هم بچیند و نمایشگاهی برگزار کند برای نشان دادن نقش حشرات در اکوسیستم.

افشار، همین عکاسی که امروز قرار بود ابریشم را ببیند، با حالتی بین شوخی و جدی، با صدایی که نمی‌شد از پشت گوشی تلفن فهمید که دقیقن به چه چیز فکر می‌کند، به ابریشم گفت:

ـ مطمئنم از شنیدن ایده‌های من پشیمون نمی‌شی!

قرار شد ابریشم برای دیدن طرح‌ها و شنیدن ایده‌ها به خانه‌ی افشار برود و بعد از تأیید و بعد از پرداخت، کارها را تحویل بگیرد.

توی راه چندبار بند کفش ابریشم باز شد. به گوشه‌ای رفت و بند کفشش را توی جورابش فرو کرد و دوباره به راهش ادامه داد. مدت‌ها بود که با کسی خارج از فضای اداره قرار نگذاشته بود. کمی دلهره و کنجکاوی قدم‌های او را یکی در میان آهسته و تند می‌کرد تا بالاخره سر کوچه ناگهان کفی کفشش از نخ‌های دوخته‌شده‌‌ی دورش باز شد و انگشت‌های پایش بیرون زد. تا به حال به این فکر نکرده بود که انگشت‌ها در موقعیت‌های مختلف می‌توانند چه حس‌های مختلفی را تجربه کنند و در این لحظه با دیدن پنج انگشت بیرون از کفش، حس همسایه‌های فضول یک محله‌ی شلوغ را داشت. احساسی شبیه برملا شدن راز انگشت‌ها بخاطر ناتوانی کفش در مخفی کردن چیزی شبیه یک افشاگری خصمانه از سوی کفشی که پاها را به حال خودش رها می‌کند و همسایه‌هایی که منتظرند برای پر کردن اوقات فراغت انگشتی‌شان. مجبور شد پایش را روی کفی کفش محکم فشار بدهد و روی زمین بکشد تا خودش را به پلاکی که می‌خواست برساند. زنی ابریشم را از پشت سر صدا کرد. او هم برگشت به زن نگاه کرد. زن خواست کمک کند و خواست دستش را بگیرد یا خواست ماشینی برای ابریشم بگیرد و راه‌رفتنش را نجات بدهد. ابریشم با خنده گفت:

ـ چیزی نیست. پام سالمه. فقط کفشم پاره شده!

زنگ زد. در باز شد. یک لحظه پشیمان شد. از پله‌ها پایین رفت. در دیگری باز شد. به سمت اتاقش رفتند. به دوروبر نگاهی کرد. با دیدن دیوارهای پوشیده از کاغذدیواری‌های تیره، چراغ‌های دیواری کم‌نور، میز چوبی باریک وسط هال و توپ‌های ریز نقره‌ای زیر میز تردیدش تشدید شد. خانه‌ی افشار شبیه موزه‌ای بود که تکه‌تکه‌ی وسایلش بی‌دقت کنار هم چیده شده بود، طوری که هر آدمی می‌ترسید به اعماق تاریخ پرتاب بشود و طوری گم و گور بشود که هیچ‌کس نتواند پیدایش کند. با مکث گفت:

ـ نمی‌شه توی هال بشینیم؟

ـ هرطور راحتی، اما آخه اینجا همکار دارم. ممکنه ارباب‌رجوع بیاد، سروصدا تمرکزمون رو به‌هم می‌زنه. اتاق‌ کارم بهتره.

پشت سر افشار از راهروی باریکی عبور کرد و به این فکر کرد که همه‌ی عمرش به همه‌چیز ناخنک زده و هیچ‌وقت هیچ‌کجای یک ساحل سنگی برای غرق شدن نایستاده.

هیچ‌وقت لب هیچ پرتگاهی روی پنجه‌ی پاهایش نایستاده تا پرواز را به آسمان بچسباند، اما قواعدش را خوب یاد گرفته... اول باید بال‌ها را به دو طرف باز کرد و بعد

زیر پاها ناگهان خالی.

توی اتاق افشار صندلی نبود. فقط یک میز کار کوچک بود و یک کمد، یک کاناپه‌ی بادی بنفش و دو جفت دمپایی دم در حمام. ابریشم بدون این‌که به‌وضوح به جایی نگاه کند، طوری‌که انگار همه‌چیز کاملن طبیعی باشد، روی کاناپه‌ی بادی نشست. افشار پرسید که آیریش می‌خوری یا بهار نارنج؟ ابریشم اولی را انتخاب کرد. حسی مبهم درون ابریشم را چنگ کشید. نمی‌دانست که باید رو به ساحل شنا کند یا به اعماق؟! هیچ‌وقت زندگی مجردی هیچ مردی را هم ندیده بود. جزئیات وسائل و چیزها برایش مرموز و ناشناخته بود. این حس کنجکاوی‌اش را بیشتر می‌کرد. پدرش سال‌ها قبل مرده بود و برادرش هم با آن‌ها زندگی نکرده بود. دوباره نگاهش را دوخت به وسایل خانه‌ی افشار، دید که انگار برای چیدن تک‌تک وسایل آنجا ساعت‌ها فکر شده بود، با یک نگاه گذرا به وسایل دور و اطراف می‌شد فهمید که این آدم به چه چیزهایی در زندگی‌اش فکر کرده بود. مثلن وقتی گوی‌های سیاه براق را زیر نیمکت مستطیل چوبی می‌گذاشته، به چه چیزی فکر می‌کرده؟ وقتی پادری راه‌راه رنگی را از مغازه‌ای در کوچه پس‌کوچه‌های خیابانی بی‌نام و نشان در گوشه‌ای از شهر می‌خریده، چه حسی داشته؟ وقتی میخ سه‌سانتی خاکستری را روی ستون وسط هال می‌کوبیده، به کدام منطق ناقص زندگی فکر می‌کرده؟

افشار، پای برهنه روی زمین راه می‌رفت، قدم‌هایش روی پرز سبز موکت محکم و استوار بود. بوی علف تازه توی فضا پیچیده بود. ابریشم یک لحظه چشم‌هایش را بست. احساس کرد دوربین‌به‌دست دنبال شکارچی حشرات توی جنگل سیسنگان راه افتاده. ناگهان بوی رطوبت آبشاری در دل کوه او را از خواب بیدار کرد. دید که افشار قهوه‌ای آورده و گذاشته کنار کاناپه.

ـ چرا برای خودتون نیاوردین؟

افشار با لبخندی که معلوم نبود بخشی از صورتش بود یا واژه‌ای که قرار بود معنای خاصی داشته باشد، با نگاهی که هیچ عمقی نداشت اما عمیقن درون آدم‌ها را برهنه می‌کرد، گفت:

ـ شما مهمونی! من باید پذیرایی کنم. خیلی خوش اومدین. خب حالا بریم سر کارمون.

ابریشم هیچ‌وقت زندگی خصوصی یک حشره‌ی خشک‌شده را ندیده بود و تک‌تک جزئیات اتاقی که کار و زندگی کسی را با هم تلفیق می‌کرد، برایش دیدنی بود، به جذابیت آبشاری که همه‌ی سنگ‌ها را در خود می‌بلعید و از بالا به پایین پرتاب می‌کرد. تصور کرد که چطور افشار روزها در این اتاق کار می‌کند و شب‌ها درون همین جنگل می‌خوابد. چطور با دوست و رفیق لابه‌لای صخره‌ها چای می‌خورد و درباره‌ی چه چیزهایی حرف می‌زند. چطور سفره‌ای لابد می‌اندازد روی زمین یا روی نیمکت وسط هال و غذا می‌خورد تنها یا با کسانی که دور و نزدیکش هستند. تصور جزئیات زندگی افشار برای ابریشم جالب‌تر از دیدن عکس‌ها بود و اصلن حواسش به تصویر پروانه‌هایی نبود که افشار درباره‌‌ی تفاوت شاخک‌ها و تخم‌گذاری و لکه‌های روی بال‌هایشان می‌گفت. ناگهان افشار به صورت ابریشم زل زد. با لبخندی از جا بلند شد. ابریشم گیج و منگ به چشم‌های افشار نگاه کرد. به این فکر کرد که با این چشم‌ها چطور می‌شود حشرات را شکار کرد و توی یک قاب کنار هم چید. چشم‌هایش به انگشت‌ها و پاشنه‌ی پای افشار افتاد که رد پای سنگ‌ریزه‌ها و دانه‌های شن و بوی علف‌ها روی آن‌ها مانده بود و آن پاها آن‌قدر محکم به زمین چسبیده بودند که بی‌آن‌که هیچ صدایی شنیده شود و بی‌آن‌که از زمین کنده شوند، راه می‌رفتند. ابریشم با خودش شرط بست که حتمن همه‌ی حشره‌هایی که افشار شکارشان می‌کند، اول به‌خاطر کنجکاوی به شکل پاهای افشار و بعد به‌خاطر زل ‌زدن به راه رفتن او گیر می‌افتند.

افشار یاد پانزده‌سالگی‌اش افتاد که عاشق عکاسی کردن از علف‌های لای آجرها بود، عکاسی کردن از گل نازکی که از بین کاشی‌های قدیمی یک حیاط درمی‌آمد، یا شاخه‌ی درختی که روی قاب پنجره سایه می‌انداخت و بین زمین و آسمان آویزان مانده بود. کاش در همان عکس‌ها محو شده بود و دست‌کم مثل عکسی شده بود که خاطره‌اش فقط علف و شاخه و برگ بود. اگر با آن معلم موخرمایی و چاق آشنا نمی‌شد، حتمن عکاسی کردن برایش چیزی بیشتر از زندگی با حشرات می‌شد. آن‌وقت‌ها دوربینی خریده بود که می‌شد لنزهای مختلفی را سرش کار گذاشت و راه افتاده بود توی خیابان‌ها برای عکس گرفتن از سایه‌های وسط خیابان، مورچه‌هایی که دانه‌های سنگین‌تر از خودشان را فرسنگ‌ها دورتر می‌بردند و دست‌آخر به سوراخی وسط زمین و زمان می‌رسیدند. همان معلم موخرمایی که گیسش را از پشت بسته بود و سرتاپا سفید پوشیده بود، به او زل زده بود و وسط عاشقانه‌های عکاسی‌اش در کنار دکه‌ی روزنامه‌فروشی به سمتش آمده بود و کمی درباره‌ی عکس و نور و موضوع‌های شهری در کادر عکس با او حرف زده بود. بعد کارت ویزیتش را از جیب جلیقه‌ی سفیدش درآورده بود و داده بود دستش، گفته بود که معلم عکاسی است و کلاس‌هایش در پارکی در همین حوالی یک روز در میان کولاک می‌کند. او هم آن موقع با خودش قرار گذاشت که عکاس بشود. در کلاس آن معلم موخرمایی ثبت‌نام کرد، سر کلاس‌ها هم هر دفعه با اشتیاق و با عکس‌های زیادی که از صورت چروک آدم‌های خوابیده کنار پل عابر پیاده یا جوب آب می‌گرفت، حاضر شده بود. یک روز موخرمایی صدایش کرده بود توی اتاقش. از قدرت تخیل بالایش حرف زده بود که خانه و خیابان را در عکس‌هایش به هم گره زده بود. از استعدادی که ممکن بود هرز برود. از قابلیت‌های رشد ذهنی و برند شدن کارهای یک هنرمند و دست‌آخر گفته بود که دلش می‌خواهد چند کار هنری مشترک با او داشته باشد. وقتی هاج‌وواج نگاهش کرده بود، موخرمایی که خیال کرده بود او هم دلش می‌خواهد به این رابطه پا بدهد، گفته بود که برایش چای بیاورند. آبدارچی یک سینی چای آورد و موخرمایی دم در چای را گرفته بود، در را محکم بسته بود. استکان را روی میز کنارش گذاشته بود، اما او نخورده بود. ترسیده بود، ترسی از جنس ترس دختربچه‌های تازه‌بالغ و نه پسری که زمین و زمان را به هم دوخته باشد. ترسیده بود، توی فیلمی دیده بود که پسربچه‌ای هم‌سن‌وسال او در اتاقی تنگ و تاریک کنار معلمش نشسته بود و یک لیوان شربت خورده بود و بعد... اتاقی کوچک مثل همین اتاق معلم مو یا موش خرمایی.  بعد دیگر هیچ چیز دیده نمی‌شد. معلم سر بحث دیگری را باز کرده بود، برایش شعری خوانده بود، بعد گفته بود:

ـ می‌دونی این شعر مال کیه؟ ببین کلمه‌هاش چطو... چطوری کنار هم عاشقانه می‌رقصن و می‌لغزن. به این می‌گن شاه... شاهکار ادبی. نقاشی‌های من روی این شعر رو شاید دیده باشـ.. باشی. توی توی نمایشگاه ونگوش و همین‌طور نما... نمایشگاه مادام پزوله. مردم شیفته‌ی فرهنگ ما شده بودن. هنر یعنی این‌که بتونی دنیای خیـ... خیالی رو طوری نشون بدی که باو... باورپذیر باشه. همـ... همه فکر کنن وجود داره و تو رو باور کنن، هیچ‌وقت نفهمن که درووووغ گفتی. هنر یعنی دروغ دوست‌داشتنی و زیب... زیبا. یعنی واقعیت شکسته. یعنی...

یک‌بند حرف زده بود و او یک بند گوش کرده بود و نمی‌دانست این همه یک‌بند گوش کردن می‌تواند گوش‌هایش را درد بیاورد یا زیر چشم‌هایش را کبود یا او را معتاد کند. کاش عکاسی را کنار گذاشته بود و می‌رفت دنبال کار دیگری یا دست‌کم کاش در عکس‌های خودش غرق می‌شد، اما احساس می‌کرد که باید لب پرتگاهی روی پنجه‌ی پاهایش بایستد تا بتواند پرواز را به آسمان بچسباند، قواعدش را خوب یاد گرفته بود... اول باید بال‌ها را به دو طرف باز می‌کرد و بعد زیر پاها ناگهان خالی.

آن روز فقط دو چشم شده بود و دو سوراخ دماغ برای نفس کشیدن هوا. انگار میان ابرها از معاشقه‌ی بین کلمات و هوا معلق مانده بود، با خودش فکر کرده بود شاید یک سبک جدید هنری خلق کند و همه‌ی مردم دنیا نگاه‌شان به خانه‌ی او، به جایی که در آن به دنیا آمده، کشیده شود. شاید یک جایزه‌ی بین‌المللی باعث بشود هنرش به همه‌جای دنیا سفر کند، معلم گیس‌بلندش هم گفته بود باید لبه‌ی مرتفع‌ترین جای ذهنش روی پنجه‌ی پاهایش بایستد که بتواند پرواز را بچسباند به آسمان. بلد بودن قواعدش کافی نبود. باید همه‌چیز را تجربه می‌کرد تا هنر زیر پوستش نفس بکشد. اول باید بال‌ها را به دو طرف باز می‌کرد و بعد در همان حال،

پسربچه‌ی دیگری با راکت بدمینتونش وارد آن اتاق شد و بعد بلافاصله گفت: توپم افتاده بالای درخت. بازم اینجا توپ هس یا برم از درخت بالا برش دارم؟

موش خرمایی به پسر اجازه نداده بود که از درخت بالا برود و دستی به موهایش کشید و او را به بهانه‌ی یک قرارداد کاری مهم از اتاق بیرون کرد. او که شوکه شده بود، از ترس در خودش فرو رفته بود و بعد موش خاکی به سمتش آمده بود، روبه‌رویش ایستاده بود، دست‌هایش را دو طرف سر او گذاشته بود و گفته بود:

ـ چرا چایی‌ات رو ‌نخوردی؟

بعد از آن روز هم هیچ‌وقت نه چای دوست داشت‌ و نه راکت بدمینتون. کارش شده بود ور رفتن به حشرات. فلسفه‌ی فکری‌اش این بود که هر آدمی شبیه یک حشره است و رفتار هر حشره‌ای با فضایی که در آن زندگی می‌کند، نزدیکی دارد. مثلن پروانه‌ها به‌خاطر پریدن از یک شاخه‌ی گل به شاخه‌ی گل دیگر، رفتاری سخاوتمندانه‌تر دارند نسبت به ملخ‌ها که در جاهای خشک و بیابانی روی جفت پا می‌توانند خودشان را از پایین به بالا هل دهند، درعوض ملخ‌ها بهتر در شرایط سخت گلیمشان را از آب بیرون می‌کشند. حلزون‌ها به‌خاطر کندی حرکت‌شان، غذای کمتری می‌خورند نسبت به زنبورها و به همین دلیل انرژی کمتری برای شروع هر رابطه‌ای دارند، اما زنبورها مدام غر می‌زنند و کار را به جاهای باریک می‌کشانند.

بعد به ابریشم زل زد و رو به او گفت که فکر می‌کند او شبیه پروانه‌هاست. بال‌هایش را روی گل‌های زیادی باز کرده و لبخند سخاوتمندی دارد. ابریشم منگ و گیج بی‌هیچ حرکتی نگاهش‌کرد طوری‌که انگار سنگ شده باشد و قدرت تکان خوردن نداشته باشد.

عکاس همیشه در کوه و دشت و جنگل روی زمین دراز می‌کشید، از یک سنجاقک روی یک شاخه‌ی سرخس یا سوسکی روی کنده‌ی درختی صدساله عکس می‌گرفت، عکس‌های خوبی هم می‌گرفت و همین عکس‌ها شده بود نقطه‌ی مشترکی که این دو آدم را در اتاقی مجاور میدان آ به هم رسانده بود. دو آدم کاملن متفاوت، یکی آرام و متین، یکی وحشی و بی‌قید. یکی حلزون و یکی سنجاقک. عکس‌هایش در مجله‌ی نشنال جئوگرافی چاپ شده بود، جایزه‌های بین‌المللی زیادی برده بود. از آن هنرمندهایی که فقط برای آن طرف کار می‌کنند و این طرف برایشان ارزش زیادی ندارد. انگار اینجا کسی آدم نیست، برای همین کسی هم اینجا او را نمی‌شناخت.

ـ چرا قهوه‌ات رو نمی‌خوری؟

ابریشم گفت که بعدن می‌خورد. افشار دستی لای موهای مشکی و مجعدش کشید و رفت کنار ابریشم نشست. پرسید نه؟ نمی‌خوای؟ بوی شامپوی زنجفیل با عطر ریحان و حسی از نعنا توی اتاق پیچید. نفس عمیقی کشید. ابریشم، کرمی شده بود که دلش می‌خواست پروانه باشد و بال‌های