نقد آثار دیگران

درباره ماهی در باد (حسین پاتش پرور) - نوشته منصور خورشیدی

 

دوازده داستان در مجموعه ی " ماهی در باد" با نام های :

1 – مدال ها –واقعه ی بیست و هشت مرداد و قیام افسران خراسان

2 – چشم زنگاری – احضار نویسنده و کتاب در کفن پیچیده

3 – زیر درخت کاج – شهردار " روشناوند " و انبوه امضا ها ی در هم

4 – ماهی در باد – حسینا و لنگر انداختن درکوه اشتران

5 – ساس – سگ کشی و فارغ التحصیل فلسفه

6 – یک روز بهاری –گاو های سلاخ خانه واهالی بلوار نادری

7 – شبح ، وقتی قرار است خیس باشد – مردی با اعضای گم شده

8 – و خاک – دیسفان و تکرار خاطرات

9 – روز با شکوه – کشتار و حضور قصاب ها

10 – انجمن گل و بلبل – شاعران سنتی و شعر خوانی

11 – هضم دیگری – برنامه های فرهنگی و بایگانی

و  سند سوم ،گزارش افسران از واقعه ی گنبد کاووس

قهرمان و ضد قهرمان

    آتش پرور ، در این مجموعه زاویه ی دید خود را از عناصر داستانی با ارائه ی شخصیت ها و رفتار قهرمانان و ضد قهرمان ، خلق حادثه و بحران ناشی از مسائل روز مره ،گفتگوی میان افراد درشرایط زمانی و مکانی و حضور عوامل دیگر در صحنه، به درستی ترسیم کرده است .

      آتش پرور ، در داستان های خود با شخصیت های اندک ( واقعی یا تخیلی )سیر طبیعی بحران ناشی از حوادث را زیر سیطره ی تفکر خود دارد . در انتخاب مکان ها دقت دارد تا در دایره ی بسته دور نزند .

مکان منتخب نویسنده بیشتر در محیط باز و از نظر زمانی محدوداست . دریک شرایط مناسب از آن دو شبکه ای ایجاد می کند . که بتواند روابط افراد را در تعامل یا تقابل هنگام گفتگو در برخورد های اجتماعی ، کنترل کند .

     وقتی به مرور خاطرات افراد یا قهرمان داستان می رسد کنجکاوی بیشتری از خود نشان می دهد. تا نقطه ی ابهامی در کار او دیده نشود .چون زاویه ی دید خود را روی شخصیت ها به گونه ای تنظیم می کند که هیچ عمل یا حرکتی از دید او پوشیده نماند .

     علت وجودی افراد و قهرمان داستان های او به این دلیل است که عامل خلق حادثه اند و در شرایط مناسب بحران سازی می کنند . تا کسب هویت نمایند وبامنش انسان های حقیقی برای دریافت حقوق فردی یا اجتماعی خود وارد صحنه می شوند . به همان گونه که در طرح اولیه رفتار و کردار آن ها به وسیله ی نویسنده ترسیم شده است .

     البته این شخصیت ها گاه با نام مستعار عمل کرد خود را بروز می دهند که جای بحث دیگری در داستان باز می کند .افرادی که نویسنده با تفکر آگاهانه آن ها را روانکاوی کرده و از دل جامعه بیرون کشیده است .تا با تجلی رفتارشان موجب تاثیر در روند داستان به سمت تعالی شوند .

     نویسنده اعتبار حقیقی و حقوقی افراد و شخصیت ها را در روابط اجتماعی و برخورد های کلامی می سنجد. ورفتار آن ها را هنگامه ی بروز خلاقیت ها مورد تحلیل قرار می دهد .یعنی روان شناسی شخصیت ، اگر چه ریشه یابی شخصیت ها در داستان کار ساده ای نیست . اما محدوده ی عمل آن ها و قدرت تفکر نویسنده ذهن خواننده را برای درک رفتار و شناخت کردار آن ها آماده می کند .

       در داستان آتش پرور دو نوع شخصیت وجوددارد. یکی : پیچیده ، درونگرا،آینده نگر و باتجربه .مثل "احمد شکیبا" شهردار " روشناوند " در داستان" زیر درخت کاج" ،  دومی : ساده ، بی ریا ، سالم در رابطه ی خانوادگی و حتی اجتماعی ، که در دل کویر یا در حاشیه ی کویر زندگی می کند .نمونه چنین آدمی " حسینا " در داستان " ماهی در باد "

رگه های مذهبی در تفکرهردو گروه دیده می شود .در کل داستان تغییری در رفتار آن ها دیده نمی شود .و نویسنده نیز دلیلی برای تغییر رفتار نمی بیند .مگر راز و رمز های درونی خود نویسنده به گونه ای باشد که که روی رفتار شخصیت ها اثر بگذارد .

    به همین دلیل است که مخاطب به راحتی با عوامل داستان ار تباط برقرار می کند . چون آن ها را واقعی و مثل همه ی افرادجامعه باعمل کرد اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی می بیند. که زندگی روز مره خود را در تعامل با همین مردم سپری  می کنند .

  آتش پرور ، در اولین سطر داستان " مدال ها " گره گشایی برای حل مشکلات رابه سادگی شروع می کند.

" عالیه کلید را در قفل چرخاند و در را با شانه فشار داد ، باز نشد . به چپ و راست خیابان نگاه کرد . در سر تا سر پیاده رو کسی نبود .شاخه های لُخت و نقره ای چناردر خاکستریِ سردِ خیابان کوه سنگی خیس می زد ."

   در این موقعیت دشوار نیاز به حضور یک فرد با تجربه برای حل مشکل ضرورت دارد . دری که مدت ها است همین مشکل را دارد . درِ  حیاط وا نمیشه . سمسار پیر از مغازه بیرون آمد و خمیازه کشید : - یکی دو ساله که ما اینجاییم و این در وا نشده . حتما پشتش آشغال گیر کرده!- و با تنه محکم به آن زد.در، با شدت به دیوار خورد."

    و مشکلات دیگر از جمله " غائله ی آذربایجان " ، و مهم تر از همه می توان : به

" واقعه ی بیست و هشت مرداد " و" قیام افسران خراسان" و ماموریت سرهنگ در " مراوه تپه " به بهانه ی سرکوب " مشتی عناصر فرصت طلب .اوباش و ماجراجو . سرسپرده و متجاسر ِ بی سر و پا " اشاره کرد . در نتیجه مزد چنین شخصیتی چه باید باشد ؟    مدال  و مدال لیاقت در سینه ی افراد بی لیاقت.   

     - مدال از میان آتش و خون بالا آمد.سرهنگ تا کمر خم شدو آن را گرفت .-  

    در میان همه ی این وقایع ناخوش آیند . نویسنده برای باز کردن گرهِ کور این مشکلات با طرح یک زمینه ی ساده می خواهد که آرامش را به محیط باز گرداند .

" سرهنگ رادیو گرام –تپاز- را روی قالیجه ی ترکمنی در کنار حوض روشن کرده بود و صفحه ای از  - بنان - گذاشته بود ."

- باز ، ای الهه ی ناز/ با دل ِمن بساز/ کین غم جانگداز/ برود از برم/ برود از برم-

فضای داستان علاوه بر تخیل نویسنده به گونه ای است که با واقعیت جامعه هم خوانی دارد . و متناسب با رفتار سرهنگ زمینه ی خلق حوادث فراهم می شود ونویسنده به جای پرداختن به حاشیه بیشتر به متن داستان توجه دارد .

نمونه ی بارز آن اشاره به دو واقعه ی مهم، در زندگی مردم " واقعه ی آذربایجان" و " کودتای بیست و هشت مرداد" که بدون حاشیه عنوان شده است .

همین زبان و بیان ساده گاه به زبان استعاری " ماهی در باد " می رسد که با نثر محکم سور آبادی آغاز شده است .

" پس آن گاه بارانی از سنگ ریزه بر آن جا فرو بارید. چون صبح بدمید شهر " سدوم " به صورت بیابانی در آمده و خانه های قوم ویران شده بود ."

رابطه ی این نثر با آغازین سطر داستان ماهی در باد این گونه پیوند می خورد .

    " شن روان موج خورد و تا ساق پای " حسینا " بالا آمد. گرد و خاک چرخ زد. موج بالا تر آمد. و"حسینا" به نفس نفس افتاد... گرد باد اورا به خود کشید. زیر پایش ذره ذره خالی شد. و تاریکی اورا بلعید.

باد با خود گفت:- آخرین موجود زنده ی شوراب هم هیچ شد. - "

     هر دو نثر ، آهنگین با ریتم درونی و هماهنگ در شکل و محتوی ، به هم پیوسته ، زنجیره ی حوادث ناشی از طبیعت سخت و طاقت فرسای محیط را به اوج رسانده اند.تا سیر طبیعی بحران عمیق تر در ذهن مخاطب جا باز کند .

اگر چه در این داستان با نثر شاعرانه روبه روهستیم که پُر است از آرایه های ادبی ، به نظر می رسد. ویژگی سبکی نوسنده محسوب می شود. چون این نوع نثر را من در نقد کتاب " خیابان بهار آبی بود " بار ها مورد تاکید قرار دادم .

-        پسته برای چه ؟ " حسینا "

-        برای لب های خندان شاهزاده خانم

-        و هر دو لب در چشم ها خندیدند .

-        تمام قافله از پای دریچه ها انگشت به دهان مانده بودند .

-        صبح چشم باز کرد . خورشید خندید.

-        زمین و آسمان به هم رسیده بود و از آن جا آتش می بارید.

استعاره های کنایی ( تشخیص ) ، تشبیه و کنایه وجناس در اکثر داستان های آتش پرور دیده می شود ." ماهی در باد " را داستان بر گزیده ی این مجموعه می توان به حساب آورد .

-        شب و آتش و آینه ، رنگ و رقص آدم و شتر ، حرکت تند رنگ هادرآینه های پیشانی هزار شتر –

آتش پرور پیوندی سخت میان اجزا و ارکان شکل دهنده ی داستان برقرار کرده است که نخ نامریی آن مانند همان " شبحی " است که در سیاهی شب سرشاخه ای را در آتش انداخت و ناپدید شد .

-        شبحی از نمک ، گندم آرد می کرد. و خورشید با رنگ های سبز و بنفش و صورتی برآمد .-

-        این همه سراب بود نه آب ، هزاران درخت خشک پسته در باد تکان خوردند. سراب از زمین و زمان می بارید .

در معرفی شخصیت ها نویسنده زیرکانه عمل می کند . و هر کدام زیر پوشش آگاهانه ی عوامل دیگر قرار دارند .

سرهنگ با مدال ها ، بهروز و بلوار سخاوت ،شکیبا و شهرداری روشناوند ، حسینا و کوه اشتران ، سیاهی و فارغ التحصیل فلسفه ،سلاخ و کشتارگاه ، شبح و مجسمه ی سنگی ، طاعون و قحطی و زلزله، میثاق زاده و کشتارگاه، شاعران و انجمن گل و بلبل، دکتر مینایی و ریشه کنی مالاریا،

معرفی چنین شخصیت هایی در داستان به گونه ای است که در باور مخاطب می نشیند. چون نویسنده با توصیف دقیق و همه جانبه از رفتار و کردار آن ها زمینه تحول و دگرگونی را در خلق فضا آماده کرده است .

خلق هرشخصیتی در داستان نیاز به زمان و مکان خاص دارد . در داستان " یک روز بهاری " به درک این موقعیت بهتر می رسیم .

   " ساعت هشت و نیم صبح روز سه شنبه ،اهالی بلوار نادری دیدند.که گاوی زخمی از کشتار گاه پا به فرار گذاشت.خیابان بوی باران بهاری و علف تازه می داد . گاو ، مسیر را به موازات بنفشه های حاشیه ی بلوار ، نا منظم جستو خیز کرد و از روی خط عابر پیاده رد شد و تپاله انداخت . "

آتش پرور، در داستان شبح ، ذهن مخاطب را روی شخصیت داستان متمرکز می کند . جریان سیال ذهن از مزار شریف و اسکندریه تا استانبول،به دنبال دست هایی راه می افتد که نمی داند آن ها را در کجا و از چه زمانی گم کرده است .

-        هیچ یادش نبود که دست هایش از چه زمانی نبودند . یا در کدام شهر از کتف جدا شده بودند ، -

-        هر وقت به دست ها فکر می کرد ، یک تکه از آن خواب آشفته را از " مزار شریف " یا " اسکندریه " یا " استانبول " بر می داشت و دوباره آن را برای خوابی دیگر سر ِ جای خود می نهاد .-

-        حالا به مجسمه ی سنگی خیره می شود . و آرزوی آن را دارد که ای کاش آن دست ها از آن من بودند . در حالی که آن دست ها " به ستون چوبی وسط میدان میخ شده بود . "

این نمونه ی بسیار درخشان می تواند اغراق از نوع هنرمندانه باشد . نویسنده در توصیف شکل ظاهر قهرمانان خود اغراق نمی کند . اغراقی اگر باشد بسیار هنرمندانه و زیرکانه در تفکر راوی جا به جا می شود .

آتش پرور بر اساس همین خصلت های ویژه شخصیت سازی می کند و دست به آفرینش می زند تا مخلوق او به صورت عینی اعمال و رفتار خود را اجرا کنند . که مورد پسند طبقه ای از نوع خوددر جامعه باشند .

برخی جنبه های نمادین و تمثیلی از همه ی گرایش های اجتماعی که تعلقات آن ها نماینده کل تفکر یک جامعه باشد در این مجموعه دیده می شود که نمونه ی بارز آن  داستان " انجمن گل و بلبل"است .قدرت نگاه و تجربه ی نویسنده در طول سال های متمادی به او آموخته است تابه همه ی جزئیات امور در زبان و بیان و حتی لحن و لهجه اشراف کامل داشته باشد .

   تا ویژگی و صفات اشخاص مختلف را در یک تفکر هم خوان مورد بر رسی قرار دهد . چون یک طبقه قدرت آن را دارد که سخنگوی طبقات هم طیف خود در جامعه باشد . و نیاز های آن ها را برآورده کند .

نویسنده همه ی رفتار ها و اعمال اجتماعی را در وجود یک نفر خلاصه نمی کند . دریک داستان مسائل سیاسی جامعه را در زبان و بیان شخصیتی ارائه می کندتا واقعیت های موجود به همان گونه که هست جلوه های خود را نشان دهد .

 در داستان دیگر امور فرهنگی را به فرد دیگر که ویژگی های برتری دارد محول می کند وامور زندگی و کار را به کسانی که تحمل زندگی دشوار در کویر را تجربه کرده اند می سپارد چون بردوش کشیدن رنج زندگی در کویر توان مندی می خواهد و صبر در برابر خشکسالی جرات می خواهد و این در توان هر طبقه ای نیست .فقط مردم کویری هستند که در برابر سختی ها مقاومت می کنند . در نتیجه زندگی آن ها با معیار های طبیعی هم خوانی ندارد .

ماه ها در انتظار باران به آسمان نگاه می کنند. زمین از تشنگی دهان باز می کند. زیرا هیچ پوشش گیاهی در این منطقه دیده نمی شود . خواسته های چنین مردمی هرگز محقق نمی شود .

  " زمین و آسمان به هم رسیده بود و از آن جا آتش می بارید. خاک، سوخته بود. – حسینا- لب ها را با آب دهان خیس کرد. دهانش شور شد. زبانش از حلق بیرون زد... هیچ بادی نمی وزید... ذرات خاک آرام آرام در کنار – کوه اشتران–درتابوت سیاه ریخت . "

   داستان نویسان کویری حادثه خلق نمی کنند. چون در محیط حادثه قرار دارند. فضا نمی سازند. زیرا در فضای غیر طبیعی زندگی می کنند. نیازمند زبان ادیبانه نیستند . چون با همان زبان محاوره و گفتاری راحت تر مقصود خود را بیان می کنند .

    آتش پرور یکی از آن نویسندگانی است که تسلط کامل به زبان فارسی و زبان منطقه دارد .با ظرافت تمام از کنایات و تکیه کلام های منطقه بهره می برد و بیشتر با همان لهجه ی زبان خراسانی مقصود خود را بیان می کند .

   در نثر او جمله های کنایی ، ترانه های محلی و ضرب المثل های عامیانه به همان بیانی که در میان مردم متداول است ، دیده می شود . در کار برد افعال و ساختار کلمات و تکیه کلام های منطقه ای به گونه ای که با فضای داستان هم خوانی داشته باشد . دقت بسیار دارد .

   استفاده از این بیان در حقیقت ارج نهادن به آداب و رسوم اقوامی است که سال ها، سختی ناشی از مشکلات کویر را تحمل کرده اند . و هنوز هم در برابر ناملایمات خم به ابرو نمی آورند .

نمونه هایی از مجموعه داستان " ماهی در باد "

-        سرهنگ نعره زد : " کارت به جایی رسیده که در کاب ِ من تُف می کنی !"

-        چرخ گوشت ابتدا ایستاد. بعد با صدای خشک زوزه مانندی که انگار استخوان خورد می کرد ، به کار افتاد و نالید.

-        بهار مست هنوز شکمش بالا و پائین می رود. کیف کش استاد دانش از جا نیم خیز می شود .

-        مردی که تخمه ی آفتابگردان می شکست گفت : ناس می خوای کاکا."

-        حسینا ، به قله ی کوه رفت و رودرروی نقش سنگی زن دو سازه را رو به هوا ساز کرد .-

-        سلاخ به جمعیتی که آن هارادوره کرده بود گفت: "برین پی ِ کارتون "

-        آقایان اساتید و شعرا ، کیفور و سر حال یکی یکی وارد می شوند .

-        آقای میثاق زاده ادامه داد: " ما ، بیشتر از آن که به ورزشگاه نیاز داشته باشیم به کشتارگاه نیاز داریم."

       این دیالوگ ها و تک گفتار ها فقط در میان نویسندگان کویری سابقه دارد. آن هم به دلیل توجهی است که به امور فرهنگی و اجتماعی منطقه از خود نشان می دهند.تجربه ی عمر رفته که روی سطر های سپیدمی آیند تا نسل در راه آن ها را به حافظه بسپارد .  

  

---------

بهار 1389 خورشیدی                

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

تمامی حقوق این سایت متعلق به شخص لیلا صادقی است و هر گونه استفاده از مطالب فقط با ذکر منبع مجاز است