شمس را بر قمر ندوخته‌اند* 


«ساده‌نویسی» اسمی كلي برای راضی‌كردن آن‌ها ست كه از فرم شعر دركي زيبا‌شناختي ندارند اما با شنيدنش به خود تلقين می‌كنند كه معيارهاي شعر بودن را مي‌شناسند. اسمي است كه ساده‌نويس با آن براي عوام قيافه مي‌گيرد كه ببين! من برای تو شعر می‌نويسم؛ می‌توانم طوری بنويسم كه سر در نياوری؛ مي‌توانم با كلمات معجزه كنم ولی با آن‌ها مي‌خندانمت. اسمي است كه شعر نوشتن را ساده فرض مي‌كند اما به‌سادگي از حشو و زوايد كلامي پر مي‌شود. ساده‌نويسي جواز رعايت نكردن ساده‌ترين و بديهی‌ترين اصول بيانگري ست. شعري كه خودآگاهي فرم ندارد و اقتصاد زبان را هم رعايت نمي‌كند، چه هدفي دارد جز گفتن و چه كار مي‌كند جز جويدن و مصرف كردن زبان؟

محمد آزرم

هدف ساده‌نويسي، نزول خلاقيت مخاطب احتمالي است؛ چرا كه هر شاعري موقع نوشتن شعر روبه‌روي درك و شعور و حس خودش قرار دارد و از زبان، آينه‌اي براي نگاه كردن به خود مي‌سازد. گفتن اين حرف كه براي مخاطبِ عام مي‌نويسم، يعني درك و شعور منِ شاعر از شعر، امري تخصصي نيست و با كسي كه شعر نمي‌شناسد برابرم. و اين ساده‌لوحي ست؛ چرا كه مخاطب شعر، احتمالي و متكثر است و محدود به زماني خاص نيست. نگاه روزمره به مخاطب و نگاه تيراژي به كتاب شعر و تهي كردن شعر از اجراهاي زباني، زيباشناختي و فلسفي، مخاطب نخبه و منتقد را با كتاب‌هايي مواجه‌ مي‌کند كه ارزش درخت‌هاي كاغذ شده‌، معناي تراژيك و يكه‌ي آن است.

«شمس لنگرودي» در مصاحبه با رادیو زمانه 24/9/90 گفته است: «بعد از کتاب «قصيده لبخند چاک چاک» که يک شعر مدرن بود، ديدم که بدنه شعرخوان اين شعر را نمی‌پذيرد. من رفتم شعر جهان را نگاه کردم، و شعر ايران را نگاه کردم. ديدم که فرق حافظ با مثلاً خاقانی در اين است که حافظ مکانيزيمی را پيدا کرده است که هم اهل فن آن را می‌فهمند و لذت می‌برند و هم مخاطبان عادی در شب يلدا با آن فال می‌گيرند. اين در صورتی است که با خاقانی نمی‌توانند فال بگيرند. برای اين‌که خاقانی فقط به صنايع شعری توجه دارد و مخاطب و هدفش نيز جامعه شعرخوانند. من از آن‌جا بود که راه خودم را تقريبا از بقيه جدا کردم. در اين ميان من تنها نبودم ، ديگر دوستان هم بودند. آرام آرام شعری به وجود آمد که به شعر «ساده » مصطلح شد.»

لنگرودي در مصاحبه با ايسنا هم از خاقاني به عنوان شاعري پيچيده‌نويس ياد كرده است كه جز براي دانشگاه در هيچ جاي ديگري به درد نمي‌خورد.

«خاقاني» در قصيده‌اي سروده‌ است:

گفتی شما که‌اید و چه مرغید و چیستید

سیمرغ نیم‌روز و سلیمان صبح‌گاه

ما مرغ عرشییم که بر بانگ ما روند

مرغان شب‌شناس نواخوان صبح‌گاه

صبح شما دمی است، دم ما هزار صبح

هر پنج وقت ما شده یکسان صبح‌گاه

 من ادامه مي‌دهم: مخاطب ساده‌نويسي فقط يك مصرف‌كننده‌ي صرف است، كسي كه از رو متني را مي‌خواند و در همان رو مي‌ماند، بدون هيچ تواني براي افزودن ارزشي به آن، همان‌طور كه حرفِ حافظ و شمس اهل شمالِ اين روزگار را به‌به و چه‌چه مي‌كند همان‌طور هم به شعر حافظ شيرازي براي فال و شعر سپهري براي حال رو مي‌كند. «حافظ» با شناور كردن ابيات در هر غزل تا جايى كه قالب اجازه مى‌دهد؛ با روايت از چند موضوع مختلف؛ با به كار گرفتن تكنيك ايهام يا چندگانه‌گويى؛ با مبهم كردن كلام (در پرده سخن گفتن) كه بيانگرى را معلق مى‌كند و با گسترش افق استعارى كلمات و حتى استعاره‌هاى رمزگشايى شده، معناهاي شعرش را به سمت چندين موقعيت احتمالى پرتاب مي‌كند. فال‌گيران شب يلدا چه بعدي به ابعاد شعر حافظ اضافه مي‌كنند؟ هيچ. ساده‌نويسي كاري جز مصرفِ زبانِ مصرف شده ندارد و مي‌كوشد رفتاري جمعی، الزام‌آور و اخلاقي همگاني را به خوانندگان شعر تحميل كند؛ ساختن نظامي از ارزش‌ها همراه با همۀ الزامات آن، مثل ایفای نقش ساده‌انگاري در همگرایی گروهي و مهار اجتماعی مخاطب. امّا از نكته‌اي غافل است: زبان مصرفی به‌طور جمعی، رمزگاني گشوده به مصرف‌کنندگان اختصاص می‌دهد، بدون این‌که بين آنان همبستگی جمعی پدید آورد.

می‌دانيم كه فرم، رفتار دارد و شعری كه فرم‌مدار باشد به گفتن از چيزی اكتفا نمی‌كند. بيانگری فقط وجهی از توانايی شعر است در حالی كه ساختن فرم، تركيب وجوه نابيانگر با كلام بيانگر است. می‌توان ساده‌نويسی را آدمي فرض كرد كه هيچ اندامی جز دهان ندارد. ايما و اشاره‌های چشم و حركات بدن و بيان‌های ضمني ندارد. يك بند حرف می‌زند و چون گوشی براي شنيدن ندارد، درست و دقيق هم حرف نمی‌زند. عكس آن‌چه می‌گويد كه می‌خواهد به زبان آدميزادی شعر بنويسد، نقش موجود ناقص‌الخلقه‌ای را بازی می‌كند، كه همه‌ی حس‌ها و اندام‌هايش به حفره‌ي دهانی محدود شده است. ساده‌نويسي به جاي به چالش كشاندن «نابيان‌گري» و «شكل‌باوري» ، گرفتار تصويرسازي، استعاره و بيان در حد سطر و عبارت‌هاي ساده‌انگارانه شده است. بيشتر هم ازاستعارة عام يا مبتذله يا همان استعاره‌ي مرده استفاده مي‌كند كه براي همه رمزگشايي شده است. اما شعري كه از نظريه ادبي آگاه باشد هم پرسش‌ساز است و هم پاسخ‌هاي قبلي را به چالش مي‌كشاند. اين شعر تجربي و حرفه‌اي است كه درك سنتي از شعر را دچار شك و ترديد مي‌كند و ياد مي‌دهد كه چه‌طور بايد به شعر نگاه كنيم. اوج تئوري ساده‌نويسي فرا رفتن از خبرنويسي است كه شمس لنگرودي در مصاحبه‌ي روزنامه شرق 28 تیر 89 درباره‌ي آن گفته است: «آن‌چه برای من مهم است، یکی، ظرفیت‌های معنایی و موسیقایی کلمه است، دیگر، ترکیب کیفیت دو یا چند کلمه، و سوم اين‌که آیا وقتی شعر تمام می‌شود، صرفاً یک خبر را به ما منتقل كرده است یا پشت آن اتفاق‌های دیگری هم افتاده.»

ساده‌نويسي معیارهای تئوریزه ندارد که موقع نوشتن بتواند از خود تئوری فراروی کند. ملاکی دارد که بیرون از شعر است و شعر نمی‌داند، اسمش را گذاشته‌اند مخاطب عام. حال آن که با رها كردن سهل‌باوري و ساده‌لوحي، شعر مي‌تواند به مینیمال‌نویسی متمايل شود و از تجربه‌های مینيمالیستی هنرهای تجسمی بهره بگيرد؛ جایی که مواد را به ساده‌ترین شکل و پرداخت نشده‌ترين حالت در موقعیت هنر قرار می‌دهند. شايد فرم خبر، معادل زباني مناسبي براي اين امر باشد و بتواند بر اساس نحو گفتاري، ماهیت ناپیوسته‌ي تجربه را نشان دهد و با ترفندهاي همنشيني‌ عبارت‌ها، تصويرسازي‌ قاب به قاب، طرح پرسش، نمادسازي و استعاره‌پردازي تازه، فشردگي بيان و جزئي‌نگري، آفريننده‌ي شعر مينيمال فارسي باشد. ضمن اينكه شعر مينيمال به سمت انتزاعي شدن مي‌رود نه عامّه‌پسندي.‌ می‌توان از زبان چنین بهره‌ای برد و به فرم و فضایی از عبارت‌های بیانی فشرده رسید. مینيمالیسم در فشردگی بیان تا کمترین كلمات و کوتاه‌ترین شکل ممکن پیش می‌رود، به همین علت کم‌حرفی و بسیار معنایی، از ویژگی‌های مشخص این آثار است. با این همه، ساختن شعر مینیمال کار شعر زبان‌مدار است. شعر زبان‌مدار است که می‌تواند زبان را به فشرده‌ترین و کوتاه‌ترین شکل ممکن بیان کند، بدون این‌که حرف کلیشه‌ای بزند و در فضایی از عبارت‌های مرتبط و در عین حال مجزا، به فضاهای میانی، ارتباطی و خالی معنا بدهد.

اگر ویژگی جنبش پاپ‌آرت ساختن یک‌سری آثار با روش عکاسی واقعگرا و عامه‌پسند بود، ساده‌نویسی با ترجمه‌ي غلط از آن، کتاب‌هایی برای عامه ‌روانه بازار کرد که ارتباطی نه با واقعیت داشت و نه با واقعیت شعر. نسبت بين ساده‌نويسي و ترجمه‌ي عامه‌پسندي از پاپ آرت را شمس لنگرودي در مصاحبه‌ي روزنامه شرق 28 تیر 89 با اين تاكيد روشن كرده است كه به لحاظ نظری به «هابرماس» بیشتر احساس نزدیکی می‌کند:

«من به آن بخشی از پست‌مدرنیسم گرايش دارم که به «پاپ‌آرت» گرایش دارد. به لحاظ نظری هم به هابرماس بیشتر احساس نزدیکی می‌کنم. با آن گرایش‌هایی که ما را یا به قرون وسطی می‌برند یا به یک دره خشک ناپیدا‌کرانه اصلاً دمخور نیستم. برای همین با تئوری‌هایشان هم کاری ندارم. من از آن بخش از پست‌مدرنیسم خوشم می‌آید که مایه‌های انسانی دارد و طناز است و آن عقل کل بودن مدرنیستی را به شوخی می‌گیرد.»

از اين كاري به كار تئوري نداشتن و حرف‌هاي شوخي‌ كه بگذريم، می‌توان به رويكرد عامه‌پسندي، نگاه جامعه‌شناختی داشت. ابزارها و رسانه‌های هنری، چندان در اختیار شعر نیست. خود شعر به مثابه کتاب از اقبال عمومی خارج شده است. فرهنگ و جامعه به سمت بصری شدن می‌رود. اینترنت شاهد مثالی برای بصری شدن جامعه است؛ در فضای مجازی با کاربری روبه‌رو هستیم که دیگر خواننده نیست بلکه بیننده است. پس زمان کوتاهی که برای دیدن صرف می‌کند جایگزین زمان خواندن شده ‌و همین امر، شعرها و نوشته‌ها را کوتاه‌تر کرده است. همراه هر شعر یا نوشته تصویری هست که برای لحظه‌ای کاربر را وادار به مکث کند. موفق‌ترین تبلیغات، به صورت فیلم و تیزر با موسیقی نمایش داده می‌شوند. بیلبوردها در تمام شهر با تصویرهای تبلیغاتی پر شده‌اند. مصرف کالا از چشم‌ها شروع می‌شود.

شمس لنگرودي در مصاحبه با رادیو زمانه 24/9/90 شرايط بازار كتاب شعر را اين‌طور توصيف مي‌كند:

«در سال‌های هشتاد دو جريان بزرگ شعر پيدا شد. يکی که به آن اصطلاحاً شعر ساده يا سهل و ممتنع گفته شد. يکی ديگر هم جريان شعر مصنوع يا پيچيده بود. و در اين شرايط بود که شعر که عملاً مخاطبانش را از دست داده بود، دوباره مرکز توجه مخاطبانش شد و از نو مخاطبانش را به دست آورد، به‌طوری که بسياری از ناشرانی که به‌طور طبيعی و در طول ساليان دراز کتاب شعر چاپ نمی‌کردند، به چاپ کتاب شعر علاقمند شدند و کتاب شعر چاپ کردند و خوشبختانه الان شعر جايگاه پيشين خود را از نو پيدا کرده است.»  

می‌دانیم ساده‌نویس می‌خواهد با عامه‌پسند شدن در برابر چنین موقعیتی مقاومت کند تا کتاب از رونق نیفتد و مخاطب ادبی از دست نرود اما از کتاب فقط کالا بودنش را می‌بیند و در مخاطب، خطاب شعر برای نخستین بار نامیدن چیزها را فراموش می‌کند. پسندِ عامه در حال حاضر بیشتر به سریال‌های تلویزیونی کشش دارد، پس برای جذب مخاطب عام به کتاب، باید زبان را در حد همان سریال‌ها ساده کرد و از جای خالي خیالپردازی و تفکر رو برگرداند؟

 

* مصرعي از خاقاني شرواني

 

 

این مطلب را به اشتراک بگذارید

 

دیدگاه‌ها  

 
+1 #23 سهراب رحیمی 1392-09-12 05:10
از اقای آزرم عزیز تشکر می کنم به خاطر این مقاله ی خوب. من فکر نمی کنم این معضل فقط مختص ایران باشد. الان در سوئد و انگلیس و بسیاری کشورهای دیگر؛ تیراژ شاعران ساده نویس بالاتر از شاعران خوب است. علتش هم مشخص است. شعر؛ خاص است. سلیقه ی عوام و تیراژ یک کتاب شعر هم هیچ معنای خاصی نمی دهد. شاعری یک جور خطر است. ساده نویسی اما روشی ست برای فروش بیشتر. اگر دقت بکنید کتابهای اینجور شاعران به چاپ بیستم هم رسیده. من به شخصه ضرری در این کار نمی بینم. جامعه به هر دو نوع احتیاج دارد. چیزی که جای تعجب دارد؛ سخن شمس لنگرودی ست که ارزش و جایگاه شعر را بر اساس تعداد مخاطب می سنجد. پس مشکل اساسی؛ نبود منتقد یا کمبود منتقد است. باز هم از شما و خانم صادقی متشکرم و امیدوارم شاعران ما دست به کار نقد و بحث جدی در این زمینه شوند.
نقل قول کردن
 
 
0 #22 فرهادکریمی 1392-07-08 12:01
به نظر مي‌رسد مطرح كردن عنوان ساده نویسی برای شعر نوعي باج‌دهي به مخاطب محسوب مي‌شود غافل از این که شعر ساده هم مخاطب‌گريزي‌هاي خودش را دارد. کسانی که از ساده نویسی در شعر حمایت می کنند علاوه بر اینکه به دنبال پوشاندن ناتوانی خودشان در رسیدن به دیدگاهی مشخص و معین در شعر هستند، به نوعی به تولید انبوه و خالی از تفکر کلمه و کلام هم دامن می زنند، کتاب شعرهایی که رویکرد ساده نویسی دارند را کنار هم بگذارید تنها یک تفاوت با هم دارند و آن هم مولف آنهاست که فرق می کند و شعرها کاملن کپی هم.
در واقع تنها دستاورد جریان ساده نویسی همان تولید انبوه و به سطح رساندن شعر است و دیگر هیچ! البته خیال آقایان راحت چون شعر را از سطح عبور داده و الان دیگر بجای (( شعر ساده نویسی )) باید نوشت (( شعر ساده لوحانه ))
نقل قول کردن
 
 
0 #21 پیمان اسدی 1392-07-07 16:16
جناب آزرم با این تفاصیل چراساده نویسی را خودتان تئوری پردازی نمی فرمائید؟ یحتمل خود این شاعران چندان اهل تئوری نیستند.
نقل قول کردن
 
 
0 #20 Payam Fotouhiyehpour 1392-07-07 09:10
نگاه خوبی بود محمد عزیز. هر چند مخالفتی با بی تکلف بودن زبان شعر ندارم ولی این نگاه واکنشی شمس لنگرودی در توجیه شعر موسوم به ساده نویسی در مقابل شعر دشوار رویه ای یا علی مددی است و بی سلیقه و لنگ در هوا.
انگار آقای شمس متوجه نیستند که بحران مخاطب شعر در جامعه ای که سرانه ی مطالعه ی عمومی اش تاسف بار است ربطی به فرم ندارد.
با خط کش شمس اگر بخواهیم تاریخ ادبیات را اندازه بگیریم، احتمالن باید جای جیمز جویس را با دنیل استیل عوض کنیم.
نقل قول کردن
 
 
0 #19 ل.ص. 1392-07-04 08:24
آقای عارف گرامی. مسئله نقد شدن شعر زبانی دغدغه ذهنی خودم بوده و همیشه در فکرم بوده که چنین ویژه نامه ای کار شود، اما حقیقتش منتقدانی که توانش را داشته باشند، به ذهنم نرسیده. اما نکته ای که برای شما نوشتم، درباره چرایی نقد بود. این تنها سخن شما نبود و بسیاری چنین انتقادی کرده بودند که با آن نمی توانم موافق باشم. به این دلیل که به نظرم سیاست نادیده گرفتن سیاستی غیرحرفه ای و مافیایی است. همان سیاستی که برخی از اهالی ساده نویسی پیش گرفته اند و به آن انتقاد وارد است. منتقد حرفه ای همه چیز را نقد می کند. قصد از بین بردن ندارد، بلکه قصد شناسایی دارد. منتقد حرفه ای بی غرض با مسائل برخورد می کند و همه چیز را به نقد می کشد. به همین دلیل به نظرم نقد این جریان به جا بود، حتا اگر آن را بزرگ یا کوچک جلوه دهد. من خیلی وقت ها آدمهای گمنامی را نقد کرده ام که باعث دیده شدنشان هم شده و بسیاری بر من خرده گرفتند که فلانی ارزشش را نداشت و غیره. اما بنده این نگاه را نمی پسندم و فکر می کنم باید این نوع نگاه کنار گذاشته شود.... ادبیات ما نیاز جدی به نقد شدن بی غرض دارد... ممنون از توجه شما
نقل قول کردن
 
 
0 #18 hossien khalili 1392-07-04 08:19
تمام قد موافقم و خیلی خوشحالم که شما به این آسیب شناسی پرداخته اید . اسم این طرز برخورد مصرفی با زبان بدون داشتن بازخورد درست به متن پیام یا همان زبان روزمره آنگونه که ادعای آن می رود ساده نویسی نیست بلکه تنها یک بی موالاتی پر از ضعف تالیف است . دلیل آن هم مانند مثل تولید سریال های کیج ماهواره ای می ماند . جریان کتاب سازی در جهت کسب نام و ننگ است !
نقل قول کردن
 
 
0 #17 سهند آدم عارف 1392-07-04 08:18
سرکار خانم صادقی عزیز بنده عرض نکردم نقد نشود،بشود اما عرض این بود که در شرایط حاضر پروار می کند ضمن اینکه همین گفتمان رایج ،چندان هم که می گویید مخاطب عام ندارد .بتنه ساده نویسی در میان خیل شاعران رواج یافته و نه مخاطبان.بنده سخنی از شعر زبان و تقابلش با شعر ساده نیز نگفتم چرا مدام دنبال تقابل می گردیم بحث بنده این است که این جریان توان اقتضایی رفتار کردن را از ادبیات گرفته است. پیشنهاد بنده این است که در این فقره ایجابی رفتار شود موثر تر است تا سلبی جسارتن
نقل قول کردن
 
 
0 #16 Leili Leilith 1392-07-04 08:18
ساده نویسی عنوان کاملن درستی برای این شبه ژانر (!!!)ادبی است. همین که کسی عنوان شعر را به ساده نویسی اطلاق نمی کند وضعیت آن را معین می کند. ساده نویسی، سخنوری، بلاغت، نغز و لٌغٌز و ... شبه ژانرهایی هستند که صرفن به خاطر ماده ی مشترک کلمه و نه به واسطه ی اتصال اش با زبان، به اشتباه، شعر، انگار می شود. به هرحال من معتقدم همه ی این واریته ها باید وجود داشته باشند فقط وظیفه ی مهم منتقد ها این است که شبهه ها را برای مخاطب تازه وارد به ادبیات رفع کند. مرسی محمد.
نقل قول کردن
 
 
0 #15 mehrzad beyranvand-5 1392-07-04 08:17
وقتی نگاه میکند میبیند اکثرذ افراد مطرح شعر از همین جریان هستند و تمام فضای رسانه ای دست انهاست و اینگونه مبیشود که اکنون اکثر شاعرانجوان حتی شارعان مستعد درگیر این سبک نوشتن شده اند این جریان و سردمدارانش بدون انکه لحظه ای به این فکر کنند اگر به خواست مخاطب بود که باید بعد از حافظ ادبیات ایران تعطیل میشد یا اصلا شعر نیمایی یا آزادی نباید بوجود می امد از اصولی دم زدن که خودبخود ماهیت خودشان با ان اصول زیر سئوال میرفت بماند اگر به خواست مخاطب بود که اکنون اصلا شعر نویی نبود که ما اکنون نگران نگرشهای مختلف در ان باشیم! به خواست مخاطب عام قدم زدن، قدم زدن در کوچه های خیام است با ساغر و ساقی!و باید مخاطبی که ناخواسته و بخاطر دستان پشت پرده همین جریان مدتی به موزات شعر حرکت نکرد و جا ماند دوباره به شعر روز برسانیم....سپاس
نقل قول کردن
 
 
0 #14 mehrzad beyranvand-4 1392-07-04 08:17
این جریان را چنان وسعت دادن کهع دیگر مجالی برای نفس کشیدن نماند حتی شاعران تازه کار که در شروع هر چیزی میتواند بر تعریفشان از شعر تاثیر گذار باشد طبیعتا تحت تاثیر فضای این افراد و جریانشنان قرار میگرفتند و چه الستعدادها ه اینگونه تلف نشد و به بیراه نرفت شاعر جوان تازه کار میخواهد مطرح شود و
نقل قول کردن
 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

نام:

ایمیل: